As Letras Galegas do 2004 dedícase ao etnógrafo ourensán Xaquín Lorenzo “Xocas”, un dos máis salientables investigadores da cultura popular galega.

Xocas, ademais da súa coñecida obra, composta por diversas publicacións nas que aparecen tódos os seus estudios sobre o universo tradicional galego, tivo tamén unha vinculación, aínda que de maneira esporádica, co cinema, motivada sobre todo pola súa amizade con dous dos máis importantes realizadores que deu o audiovisual galego; Carlos Velo e Antonio Román, nas curtametraxes documentais; Galicia e El hombre y el carro, ademáis da aportación que realizou na recuperación levada a cabo por Eloy Lozano de esta última nos anos 80.

O primeiro contacto de Xocas co cinema prodúcese no grupo formado por Carlos Velo, Antonio Román e Augusto Pacheco, entre outros, onde facían proxeccións de películas de  Perla White, moi populares en aquela época, que despois trataban de imitar cunha pequena cámara de 9 mm, sendo alí onde os futuros directores descobriron os primeiros trucos cinematográficos, Carlos Velo definine esta etapa como a “etapa Méliès”. Ao parecer, nunha daquelas peliculitas de afeccionados, titulada; Las aventuras de Pokronski, Xaquín Lorenzo foi o protagonista.

Anos máis tarde, Xocas colaborou con Carlos Velo na producción de Galicia (1936), aportando os seus coñecementos etnográficos, mediando para que Castelao debuxase os cartóns cos títulos da película, e incluso participando na súa sonorización para conseguir o son dun carro que non sabían como facer e Xocas logrou “pasando moi a modiño o arco do violín sobré dúas cordas”. Xa no plano extracinematográfico, Xocas refuxiou a Velo ó inicio da Guerra Civil na súa casa de Lobeira, cando éste estaba perseguido polos falangistas debido ao seu declarado apoio á causa republicana.

Pero a definitiva relación de Xocas co cinema será na realización do documentario, El hombre y el carro (1940) de Antonio Román, película de apenas 11 minutos, na que se fai un paralelismo entre a biografía do carro e a do home, dende o seu nacemento ata o seu fin. A idea xurdiu dunha proposta de Xocas a Román para facer unha serie de películas sobre o agro, que non consistisen nas típicas postais turísticas, senón que tivesen un grande valor etnográfico e divulgativo da nosa cultura. A partires dese momento, comenzan a traballar na realización do filme no que contaron coa inestimable participación dos veciños de Lobeira, que realizaron os seus labores diante das cámaras.

O documentario amosa o proceso de creación do carro, partindo da elección do carballo co que se vai fabricar, pasando polos traballos do carpinteiro e do ferreiro na súa preparación, así como o duro labor como aparello de traballo que desenvolve ao longo da súa existencia ao lado do campesiño, ata  que finalmente, unha vez que o eixo queda inservible e o carro remata a súa vida, o seu dono cólgao nunha parede do patio como homenaxe ao seu fiel compañeiro.

Na realización atópanse diversas influencias, quizais a máis evidente é a do mestre do documental Robert J. Flaherty, sobre todo, no desexo de reflectir con liberdade o traballo do home no seu hábitat natural, e o contacto de este coa natureza, así como o uso de actores naturais e a dignificación do seu medio de vida, tamén se atopan referencias dos mestres soviéticos, na composición dos encadres e na utilización de planos oblicuos e contrapicados, asi como das vangardas alemanas, en secuencias como a final na que se amosa un fermosísimo contraluz cos carros no horizonte.

Cómpre salientar, que a copia que actualmente coñecemos, titulada O Carro e o home, é unha reedición feita polo director ourensán Eloy Lozano, a partires dun material que conservaba Xaquín Lorenzo no Museo de Ourense. Lozano en colaboración co Museo do Pobo Galego recuperou o documentario, respectando a súa montaxe original e sonorizándoa cun fondo musical e coa acertada incorporación dun fermoso texto escrito e lido por un xa velliño Xaquín Lourenzo, que engade un maior sentimento, se cabe, a esta irrepretible obra.

Por último, destacar o magnífico libro que o historiador Pepe Coira publicou este ano, na  Colección Mandaio, de Biblos clube de lectores, co título No verán de 1940, crónica da película “o carro e o home”, onde conta polo miúdo, dunha forma amena e divertida, todos os avatares que rodearon esta magnífica película.

Valentín Barreiros